Mỗi năm có một thời điểm mà nhiều nơi ở Bắc bán cầu trải qua ngày dài nhất và đêm ngắn nhất trong năm. Thời điểm đó được gọi là hạ chí.
Ở Việt Nam, hạ chí thường rơi vào khoảng ngày 20 hoặc 21 tháng 6, tùy từng năm và thời điểm chính xác của hiện tượng thiên văn.
Điều thú vị là hạ chí không có nghĩa đây nhất thiết là ngày nóng nhất trong năm. Nó chỉ đánh dấu thời điểm Mặt Trời đạt vị trí cao nhất về phía bắc trên bầu trời theo cách chúng ta quan sát từ Trái Đất.
Vậy hạ chí là gì, vì sao ngày này có ban ngày dài nhất và sau hạ chí thời gian ban ngày thay đổi thế nào? BayGioLaMayGio.Com sẽ giải thích theo cách đơn giản nhất.
Hạ chí là ngày gì?
Hạ chí là một trong hai thời điểm chí trong năm, xảy ra khi trục nghiêng của Trái Đất khiến một bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời nhiều nhất.
Đối với Bắc bán cầu, nơi có Việt Nam, hạ chí thường xảy ra vào khoảng cuối tháng 6.
Vào thời điểm này:
- Mặt Trời mọc tương đối sớm.
- Mặt Trời lặn tương đối muộn.
- Thời gian từ lúc Mặt Trời mọc đến lúc Mặt Trời lặn đạt mức dài nhất hoặc gần dài nhất trong năm.
- Ban đêm ngắn nhất trong năm.
Hạ chí cũng thường được xem là thời điểm bắt đầu mùa hè theo cách phân chia mùa dựa trên thiên văn học tại Bắc bán cầu.
Ở Nam bán cầu thì hoàn toàn ngược lại.
Khi Bắc bán cầu bước vào hạ chí, Nam bán cầu lại đang ở đông chí.
Hạ chí diễn ra vào ngày nào?
Hạ chí ở Bắc bán cầu thường xảy ra vào khoảng:
20 hoặc 21 tháng 6 hằng năm.
Trong một số trường hợp, thời điểm chí có thể rơi gần ranh giới ngày khác tùy theo năm và múi giờ địa phương.
Lý do ngày hạ chí không cố định hoàn toàn là vì thời gian Trái Đất quay quanh Mặt Trời không chính xác bằng 365 ngày.
Một năm nhiệt đới dài khoảng 365 ngày cộng thêm gần 6 giờ.
Chính phần thời gian dư này là một trong những nguyên nhân khiến chúng ta phải có năm nhuận và cũng khiến thời điểm các mùa thiên văn dịch chuyển đôi chút giữa các năm.
Vì vậy không nên mặc định rằng hạ chí luôn là ngày 21/6.
Vì sao hạ chí có ban ngày dài nhất?
Nguyên nhân nằm ở một đặc điểm rất quan trọng của Trái Đất:
Trục Trái Đất bị nghiêng.
Trục quay của Trái Đất không vuông góc hoàn toàn với mặt phẳng quỹ đạo quanh Mặt Trời mà nghiêng khoảng 23,4 độ.
Chính độ nghiêng này tạo ra các mùa.
Vào thời điểm hạ chí của Bắc bán cầu, phần phía bắc của Trái Đất nghiêng về phía Mặt Trời nhiều nhất.
Kết quả là Mặt Trời xuất hiện trên bầu trời trong thời gian lâu hơn.
Hiểu đơn giản, đường đi biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời trong ngày hạ chí dài hơn so với phần lớn những ngày khác trong năm.
Mặt Trời mọc sớm hơn, đi qua bầu trời theo một cung cao và dài hơn, sau đó lặn muộn hơn.
Khoảng thời gian có ánh sáng ban ngày vì thế đạt mức lớn nhất.
Có phải hạ chí là ngày dài 24 giờ?
Không.
Khi nói hạ chí là ngày dài nhất trong năm, “dài nhất” ở đây không có nghĩa một ngày có nhiều hơn 24 giờ.
Một ngày vẫn dài khoảng 24 giờ.
Điều thay đổi là tỷ lệ giữa ban ngày và ban đêm.
Ví dụ đơn giản:
Một ngày bình thường có thể có:
Mặt Trời mọc: 5:30
Mặt Trời lặn: 18:15
Thời gian ban ngày khoảng:
12 giờ 45 phút.
Gần hạ chí, một nơi khác có thể có:
Mặt Trời mọc: 5:10
Mặt Trời lặn: 18:45
Thời gian ban ngày sẽ dài hơn.
Nhưng tổng thời gian của một ngày vẫn là 24 giờ.
Hạ chí ở Việt Nam có bao nhiêu giờ ban ngày?
Không có một con số áp dụng chung cho toàn bộ Việt Nam.
Nguyên nhân là Việt Nam kéo dài theo hướng Bắc – Nam.
Các tỉnh phía bắc nằm ở vĩ độ cao hơn nên sự thay đổi độ dài ngày giữa mùa hè và mùa đông rõ rệt hơn.
Ở Hà Nội, thời gian ban ngày gần hạ chí có thể dài hơn đáng kể so với mùa đông.
Ở TP.HCM, do nằm gần xích đạo hơn, chênh lệch độ dài ngày giữa các mùa nhỏ hơn.
Nói cách khác:
Càng ở gần xích đạo, độ dài ngày trong năm càng ít biến động.
Càng đi về phía các cực, sự chênh lệch càng lớn.
Tại sao càng lên phía Bắc, ngày hạ chí càng dài?
Hãy tưởng tượng Trái Đất như một quả cầu hơi nghiêng về phía Mặt Trời.
Trong thời điểm hạ chí Bắc bán cầu, khu vực càng nằm về phía bắc càng có xu hướng nhận ánh sáng trong thời gian dài hơn.
Ở Việt Nam, sự khác biệt có thể chỉ tính bằng vài chục phút giữa các khu vực.
Nhưng nếu đi rất xa về phía bắc, hiện tượng trở nên cực kỳ rõ rệt.
Tại một số khu vực nằm bên trong hoặc gần vòng Bắc Cực, Mặt Trời có thể không lặn trong suốt cả ngày.
Đây là hiện tượng thường được gọi là:
Mặt Trời lúc nửa đêm.
Bạn có thể nhìn thấy Mặt Trời vào lúc 23 giờ, thậm chí nửa đêm, tùy địa điểm và thời gian trong năm.
Có nơi nào hạ chí không có ban đêm không?
Có.
Ở các khu vực rất gần Bắc Cực, xung quanh thời điểm hạ chí, Mặt Trời có thể ở phía trên đường chân trời suốt 24 giờ.
Một số nơi thậm chí có hiện tượng này kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.
Điều đó không có nghĩa Mặt Trời đứng yên.
Mặt Trời vẫn di chuyển trên bầu trời theo góc nhìn của người quan sát, nhưng thay vì lặn xuống dưới đường chân trời, nó chỉ hạ thấp rồi lại đi lên.
Trong khi đó tại Nam Cực, tình hình diễn ra ngược lại.
Khi Bắc bán cầu đang có hạ chí, một số khu vực quanh Nam Cực lại chìm trong bóng tối kéo dài.
Vì sao Mặt Trời mọc sớm và lặn muộn vào mùa hè?
Nguyên nhân vẫn là độ nghiêng của trục Trái Đất.
Trong các tháng trước hạ chí, Bắc bán cầu ngày càng nghiêng về phía Mặt Trời.
Mỗi ngày, đường đi biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời thay đổi một chút.
Kết quả là:
Mặt Trời có xu hướng mọc sớm hơn.
Mặt Trời đi cao hơn trên bầu trời.
Mặt Trời lặn muộn hơn.
Thời gian chiếu sáng kéo dài.
Sau hạ chí, quá trình bắt đầu đảo chiều.
Sau hạ chí, ngày sẽ ngắn dần phải không?
Đúng.
Sau khi đi qua thời điểm hạ chí, độ dài ban ngày tại Bắc bán cầu bắt đầu giảm dần.
Ban đầu sự thay đổi rất nhỏ nên chúng ta gần như không nhận thấy.
Nhưng càng tiến gần mùa thu, sự khác biệt càng rõ.
Đến khoảng thu phân, thời gian ngày và đêm tiến gần mức cân bằng.
Sau đó ngày tiếp tục ngắn hơn cho tới đông chí, thời điểm có ban ngày ngắn nhất trong năm ở Bắc bán cầu.
Sau đông chí, chu kỳ lại đảo chiều.
Ngày bắt đầu dài dần trở lại.
Có thể hình dung chu kỳ đơn giản như sau:
Đông chí → ngày dài dần → xuân phân → ngày tiếp tục dài → hạ chí → ngày ngắn dần → thu phân → ngày tiếp tục ngắn → đông chí.
Chu kỳ này lặp lại hằng năm.
Hạ chí có phải là ngày Mặt Trời mọc sớm nhất không?
Không nhất thiết.
Đây là một chi tiết thú vị mà nhiều người dễ nhầm.
Hạ chí là thời điểm có tổng thời lượng ban ngày dài nhất, nhưng không nhất thiết trùng chính xác với ngày có Mặt Trời mọc sớm nhất hoặc ngày có Mặt Trời lặn muộn nhất.
Tại nhiều địa điểm, Mặt Trời mọc sớm nhất có thể xảy ra trước hạ chí vài ngày.
Trong khi Mặt Trời lặn muộn nhất có thể xảy ra sau hạ chí vài ngày.
Nguyên nhân liên quan đến quỹ đạo Trái Đất và sự khác biệt giữa giờ Mặt Trời biểu kiến với giờ đồng hồ mà chúng ta sử dụng.
Vì vậy ba mốc:
- ngày dài nhất,
- bình minh sớm nhất,
- hoàng hôn muộn nhất
không phải lúc nào cũng rơi vào cùng một ngày.
Hạ chí có phải ngày nóng nhất trong năm?
Cũng không.
Đây là một hiểu nhầm rất phổ biến.
Hạ chí có thời gian chiếu sáng dài nhất, nhưng nhiệt độ cao nhất trong năm thường xuất hiện sau đó một khoảng thời gian.
Nguyên nhân là đất, nước và khí quyển cần thời gian để hấp thụ và tích tụ nhiệt lượng.
Hiện tượng này có thể hiểu tương tự như một chiếc nồi đặt lên bếp.
Bếp đã bật ở công suất cao nhưng nước không lập tức đạt nhiệt độ cao nhất.
Nó cần một khoảng thời gian để nóng lên.
Trái Đất cũng có một dạng “độ trễ” tương tự.
Vì vậy ở nhiều khu vực, những ngày nóng nhất có thể xuất hiện vào tháng 7 hoặc thậm chí muộn hơn, dù hạ chí đã diễn ra từ tháng 6.
Hạ chí và mùa hè có phải là một?
Không hoàn toàn.
Có hai cách phổ biến để xác định mùa.
Theo mùa thiên văn, mùa hè Bắc bán cầu thường bắt đầu vào hạ chí và kéo dài đến thu phân.
Trong khi theo mùa khí tượng, mùa hè ở Bắc bán cầu thường được tính từ ngày 1/6 đến hết tháng 8.
Tại Việt Nam, khái niệm mùa còn chịu ảnh hưởng rất lớn của khí hậu nhiệt đới gió mùa.
Vì vậy cảm nhận “mùa hè” trong thực tế không nhất thiết bắt đầu đúng vào ngày hạ chí.
Hạ chí khác gì với đông chí?
Hai thời điểm này gần như đối lập nhau.
Hạ chí ở Bắc bán cầu:
Ban ngày dài nhất.
Ban đêm ngắn nhất.
Mặt Trời đạt vị trí biểu kiến xa về phía bắc.
Đông chí ở Bắc bán cầu:
Ban ngày ngắn nhất.
Ban đêm dài nhất.
Mặt Trời đạt vị trí biểu kiến xa về phía nam.
Khoảng cách giữa hai lần chí là khoảng nửa năm.
Hạ chí khác gì với xuân phân và thu phân?
Hạ chí và đông chí là hai thời điểm có sự chênh lệch lớn nhất giữa độ dài ngày và đêm.
Trong khi đó, xuân phân và thu phân là hai thời điểm Mặt Trời nằm gần mặt phẳng xích đạo Trái Đất.
Vào thời gian này, ngày và đêm ở nhiều nơi trên thế giới có độ dài gần bằng nhau.
Có thể nhớ rất đơn giản:
Hạ chí: ngày dài nhất.
Đông chí: ngày ngắn nhất.
Xuân phân: ngày và đêm gần bằng nhau.
Thu phân: ngày và đêm gần bằng nhau.
Vì sao hạ chí quan trọng?
Ngày nay, phần lớn chúng ta chỉ cần nhìn đồng hồ hoặc điện thoại để biết thời gian.
Nhưng trong lịch sử, chuyển động của Mặt Trời có vai trò cực kỳ quan trọng.
Con người quan sát hạ chí và đông chí để:
xác định mùa,
lập lịch,
theo dõi thời vụ,
tổ chức sản xuất nông nghiệp,
và xác định thời điểm trong năm.
Nhiều nền văn minh cổ đại thậm chí xây dựng các công trình có hướng liên quan đến vị trí Mặt Trời trong những ngày chí và phân.
Điều đó cho thấy việc quan sát thời gian từng gắn chặt với bầu trời như thế nào.
Một điều thú vị về hạ chí
Sau hạ chí, ban ngày bắt đầu ngắn dần.
Nhưng nếu bạn chỉ nhìn đồng hồ Mặt Trời mọc trong vài ngày liên tiếp, đôi khi bạn gần như không nhận thấy sự khác biệt.
Sự thay đổi thường chỉ diễn ra từng phút nhỏ.
Sau vài tuần, nó mới trở nên rõ ràng hơn.
Đó cũng là lý do chúng ta thường cảm thấy mùa hè vẫn có những buổi tối rất sáng khá lâu sau ngày hạ chí.
Câu hỏi thường gặp về hạ chí
Hạ chí là ngày bao nhiêu?
Ở Bắc bán cầu, hạ chí thường xảy ra vào khoảng ngày 20 hoặc 21 tháng 6, tùy năm và múi giờ.
Hạ chí có phải ngày dài nhất năm không?
Nếu nói về thời lượng ánh sáng ban ngày ở Bắc bán cầu, đúng. Đây là thời điểm ban ngày dài nhất hoặc gần dài nhất trong năm.
Việt Nam có hạ chí không?
Có. Việt Nam nằm ở Bắc bán cầu nên cũng trải qua hạ chí.
Sau hạ chí ngày dài hơn hay ngắn hơn?
Sau hạ chí, thời gian ban ngày tại Bắc bán cầu bắt đầu ngắn dần.
Hạ chí có phải ngày nóng nhất?
Không nhất thiết. Nhiệt độ cao nhất thường xuất hiện sau hạ chí do bề mặt Trái Đất và khí quyển cần thời gian tích tụ nhiệt.
Kết luận
Hạ chí là thời điểm Bắc bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời nhiều nhất trong năm, khiến đường đi của Mặt Trời trên bầu trời kéo dài và tạo ra ngày có thời gian ban ngày dài nhất.
Ở Việt Nam, hạ chí thường xuất hiện vào khoảng 20–21 tháng 6.
Sau hạ chí, ban ngày bắt đầu ngắn dần từng chút một cho tới đông chí.
Điều đặc biệt là những hiện tượng tưởng như rất quen thuộc — Mặt Trời mọc lúc nào, trời tối lúc mấy giờ hay vì sao mùa hè ngày dài hơn mùa đông — đều liên quan trực tiếp đến chuyển động của Trái Đất trong không gian.
Trao đổi
0 bình luận