Mùa hè 5 giờ sáng có thể đã sáng, trong khi mùa đông 6 giờ vẫn còn tối vì thời điểm Mặt Trời mọc thay đổi theo mùa. Nguyên nhân chính là trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,5 độ khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời. Ở Bắc bán cầu, mùa hè nhận ánh sáng lâu hơn nên ngày dài và Mặt Trời mọc sớm hơn; mùa đông thì ngược lại.
Tuy nhiên, giờ trên đồng hồ không phải là “giờ của Mặt Trời”. Trời sáng lúc nào còn phụ thuộc vào ngày cụ thể, vĩ độ, vị trí đông – tây, múi giờ và địa hình nơi bạn đang đứng.
Vì sao mùa hè 5 giờ sáng đã sáng nhưng mùa đông 6 giờ vẫn tối?
Có thể hình dung sự khác biệt này trên một trục thời gian đơn giản:
- Mùa hè: Mặt Trời có thể mọc trước 5 giờ hoặc gần 5 giờ, nên lúc 5:00 bầu trời đã sáng rõ.
- Mùa đông: Mặt Trời có thể chưa mọc lúc 6:00, nên trời vẫn tối hoặc mới bắt đầu hửng sáng.
Điều đó không có nghĩa thời gian trôi nhanh hay chậm khác nhau giữa hai mùa. Một giờ trên đồng hồ vẫn dài như nhau. Sự khác biệt nằm ở hướng Trái Đất nghiêng so với Mặt Trời, khiến thời lượng có ánh sáng ban ngày thay đổi.
Trục Trái Đất nghiêng khiến ngày và đêm dài ngắn khác nhau
Trái Đất vừa tự quay quanh trục, vừa chuyển động quanh Mặt Trời. Trục này không thẳng đứng so với mặt phẳng quỹ đạo mà nghiêng khoảng 23,5 độ. Độ nghiêng đó là nguyên nhân quan trọng tạo ra các mùa.
Khi Bắc bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời, khu vực này nhận ánh sáng trong thời gian dài hơn mỗi ngày. Đây là mùa hè ở Bắc bán cầu. Mặt Trời đi qua bầu trời theo cung dài hơn, mọc sớm hơn và lặn muộn hơn.
Khi Bắc bán cầu nghiêng xa Mặt Trời, ánh sáng chiếu tới theo góc thấp hơn và thời gian được chiếu sáng ngắn hơn. Đây là mùa đông. Mặt Trời mọc muộn, lặn sớm, nên buổi sáng lúc 6 giờ có thể vẫn chưa sáng.
Quy tắc dễ nhớ là: Bắc bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời thì ngày dài hơn; nghiêng xa Mặt Trời thì ngày ngắn hơn. Ở Nam bán cầu, mùa diễn ra theo chiều ngược lại.
Vì sao Mặt Trời mọc sớm hơn vào mùa hè?
Thời điểm Mặt Trời mọc phụ thuộc vào lúc đường chân trời tại nơi bạn đứng bắt đầu quay về phía Mặt Trời. Do độ nghiêng của Trái Đất, đường đi biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời thay đổi theo mùa.
| Yếu tố | Mùa hè ở Bắc bán cầu | Mùa đông ở Bắc bán cầu |
|---|---|---|
| Hướng nghiêng của Bắc bán cầu | Về phía Mặt Trời | Xa Mặt Trời |
| Độ dài ban ngày | Dài hơn | Ngắn hơn |
| Giờ Mặt Trời mọc | Thường sớm hơn | Thường muộn hơn |
| Giờ Mặt Trời lặn | Thường muộn hơn | Thường sớm hơn |
Từ “thường” rất đáng lưu ý. Giờ mọc và lặn không chỉ phụ thuộc vào tên mùa; hai địa điểm hoặc hai ngày khác nhau có thể có thời điểm bình minh chênh lệch đáng kể.
Giờ trên đồng hồ khác gì thời điểm Mặt Trời mọc?
Đồng hồ hiển thị giờ địa phương, được quy ước theo múi giờ. Trong khi đó, Mặt Trời mọc là hiện tượng thiên nhiên phụ thuộc vào vị trí địa lý và chuyển động của Trái Đất. Hai loại thời gian có liên quan nhưng không hoàn toàn trùng khớp.
Vì vậy, cùng là 6:00 theo giờ địa phương, một nơi có thể đã sáng rõ trong khi nơi khác vẫn còn tối. Nếu hai địa điểm nằm ở các vị trí đông – tây khác nhau nhưng dùng chung múi giờ, Mặt Trời cũng không mọc cùng một thời điểm theo đồng hồ.
Nói “6 giờ sáng” chỉ cho biết đồng hồ đang chỉ 6:00. Muốn biết trời đã sáng chưa, cần xét thêm ngày và địa điểm cụ thể.
Vĩ độ và vị trí địa lý ảnh hưởng thế nào đến giờ bình minh?
Vĩ độ là khoảng cách góc của một địa điểm so với xích đạo. Càng xa xích đạo, sự chênh lệch độ dài ngày và đêm giữa mùa hè với mùa đông thường càng lớn.
Ở khu vực gần xích đạo, ngày và đêm quanh năm tương đối gần 12 giờ, nên giờ Mặt Trời mọc thay đổi ít hơn. Ở các vĩ độ cao hơn về phía bắc, mùa hè có thể có ngày rất dài, còn mùa đông có ngày ngắn hơn nhiều.
Địa hình cũng tạo ra khác biệt khi quan sát. Núi, tòa nhà cao hoặc hướng nhìn bị che khuất có thể khiến bạn chưa thấy Mặt Trời dù về mặt thiên văn, Mặt Trời đã vượt đường chân trời. Ngược lại, bầu trời có thể bắt đầu hửng sáng trước thời điểm Mặt Trời mọc chính thức.
Múi giờ có làm Mặt Trời mọc sớm hoặc muộn hơn không?
Múi giờ không làm Mặt Trời mọc sớm hay muộn trong tự nhiên. Nó chỉ thay đổi con số hiển thị trên đồng hồ.
Việt Nam sử dụng múi giờ UTC+7. Nếu một địa điểm có Mặt Trời mọc lúc 5:30 theo UTC+7 và đồng hồ được chuyển sang UTC+8, cùng hiện tượng đó sẽ được ghi là 6:30. Mặt Trời không thay đổi thời điểm mọc; chỉ có cách con người ghi nhận thời điểm thay đổi một giờ.
Trong cùng một múi giờ, các địa điểm ở phía đông thường thấy Mặt Trời mọc sớm hơn theo giờ đồng hồ so với các địa điểm ở phía tây, nếu những yếu tố khác tương đương. Vì thế, không nên lấy giờ bình minh của một thành phố để áp dụng cho toàn bộ đất nước.
Vì sao 6 giờ mùa đông có thể đã hửng sáng nhưng chưa có nắng?
“Trời sáng” có thể chỉ nhiều mốc khác nhau:
- Trời bắt đầu hửng sáng: ánh sáng tán xạ xuất hiện trước khi Mặt Trời vượt đường chân trời.
- Bình minh hoặc Mặt Trời mọc: thời điểm phần trên của Mặt Trời xuất hiện ở đường chân trời theo cách tính thiên văn.
- Ánh sáng ban ngày rõ rệt: bầu trời sáng hơn đáng kể, dù Mặt Trời có thể vẫn bị mây hoặc địa hình che khuất.
Do đó, 6 giờ mùa đông có thể không còn tối đen nhưng vẫn chưa có ánh nắng trực tiếp. Mây, sương mù, chất lượng không khí và địa hình cũng làm cảm nhận về độ sáng thay đổi.
Hiện tượng này thể hiện thế nào ở Việt Nam?
Việt Nam nằm ở Bắc bán cầu và trải dài theo hướng bắc – nam. Vì vậy, giờ bình minh ở Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM và các địa phương khác không hoàn toàn giống nhau.
Hà Nội ở vĩ độ cao hơn TP.HCM nên về nguyên tắc có sự chênh lệch mùa rõ hơn. Trong những giai đoạn ngày dài, miền Bắc có thể đón bình minh rất sớm; vào mùa đông, thời điểm Mặt Trời mọc cũng lùi muộn hơn. TP.HCM gần xích đạo hơn nên độ dài ngày thay đổi ít hơn trong năm.
Đây chỉ là quy luật tổng quát. Không nên khẳng định một giờ bình minh cố định cho Hà Nội hay TP.HCM nếu chưa xác định ngày, tọa độ và điều kiện địa hình. Khi cần giờ chính xác, hãy tra cứu theo từng thành phố và ngày cụ thể.
Mặt Trời mọc sớm nhất có đúng vào ngày đầu mùa hè không?
Không nhất thiết. Ngày có Mặt Trời mọc sớm nhất và ngày có ban ngày dài nhất có thể không trùng nhau. Hạ chí thường là thời điểm ban ngày dài nhất ở Bắc bán cầu, nhưng giờ mọc sớm nhất thường xảy ra trước đó một khoảng thời gian, còn giờ lặn muộn nhất có thể xảy ra sau đó.
Nguyên nhân liên quan đến cách Trái Đất quay và việc giờ trên đồng hồ là một quy ước trung bình, trong khi chuyển động biểu kiến của Mặt Trời không diễn ra hoàn toàn đều theo chiếc đồng hồ đó. Với nhu cầu đời thường, chỉ cần nhớ rằng giờ mọc thay đổi liên tục từng ngày và không nên suy ra từ một mốc mùa duy nhất.
Cách tra cứu chính xác giờ bình minh và hoàng hôn
Để biết 5 giờ hoặc 6 giờ của một ngày cụ thể trời đã sáng chưa, hãy kiểm tra ba thông tin:
- Chọn đúng ngày, tháng, năm.
- Chọn đúng thành phố hoặc vị trí, vì vĩ độ, kinh độ và địa hình có thể tạo khác biệt.
- Phân biệt kết quả ghi là hửng sáng, bình minh, Mặt Trời mọc hay thời điểm ánh sáng ban ngày rõ rệt.
Cách này đáng tin cậy hơn việc chỉ dựa vào hai quy tắc “mùa hè sáng sớm” và “mùa đông sáng muộn”. Những quy tắc đó giúp định hướng, còn giờ bình minh cụ thể luôn cần gắn với ngày và địa điểm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùa hè ngày dài hơn mùa đông?
Do trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,5 độ. Khi Bắc bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời, nơi đây nhận ánh sáng lâu hơn trong ngày nên mùa hè có ban ngày dài hơn mùa đông.
Cùng 6 giờ sáng, Hà Nội và TP.HCM có thể sáng tối khác nhau không?
Có. Hai thành phố có vĩ độ và vị trí địa lý khác nhau, nên thời điểm Mặt Trời mọc không hoàn toàn giống nhau dù cùng dùng múi giờ UTC+7.
Múi giờ có làm Mặt Trời mọc muộn hơn không?
Không. Múi giờ chỉ thay đổi con số trên đồng hồ. Hiện tượng Mặt Trời mọc vẫn xảy ra theo vị trí và chuyển động của Trái Đất.
Trời hửng sáng có phải là lúc Mặt Trời mọc không?
Không hoàn toàn. Trời thường bắt đầu hửng sáng trước khi Mặt Trời xuất hiện trên đường chân trời. Vì vậy, một nơi có thể đã sáng mờ nhưng chưa đến thời điểm Mặt Trời mọc chính thức.
Mùa hè 5 giờ sáng có thể đã sáng còn mùa đông 6 giờ vẫn tối là hệ quả tự nhiên của độ nghiêng trục Trái Đất. Ở Bắc bán cầu, mùa hè có ngày dài hơn nên Mặt Trời mọc sớm; mùa đông có ngày ngắn hơn nên Mặt Trời mọc muộn.
Khi cần biết chính xác trời đã sáng chưa, đừng chỉ dựa vào mùa hoặc giờ trên đồng hồ. Hãy tra cứu giờ Mặt Trời mọc theo đúng ngày và địa điểm tại baygiolamaygio.com, đồng thời phân biệt lúc trời hửng sáng với thời điểm Mặt Trời xuất hiện trên đường chân trời.
